Kocasu Havzası Paleolitiği (Kuzeybatı Anadolu)

Dinçer, B., 2011

"Kocasu Havzası Paleolitiği (Kuzeybatı Anadolu)", Arkeolojide Bölgesel Çalışmalar (ODTÜ Yerleşim Arkeolojisi Bölümü Sempozyum Serisi 4), 12-13 Mayıs 2011, Ankara. 

Kocasu Havzası Paleolitiği (Kuzeybatı Anadolu)

Berkay Dinçer

Marmara'nın güneyinde yer alan Kocasu Havzası yaklaşık 27 bin kilometrekarelik bir alanı kaplar. Havzanın güneyinde Ege ve kuzeyinde Marmara bölgelerinin iklimsel ve coğrafi özellikleri mevcuttur.

Değişik coğrafi bölgeler arasındaki ve Anadolu'daki doğal rotaların üzerindeki önemli konumuna rağmen Kocasu Havzası, Paleolitik Çağ arkeolojisiyle ilgili en az bilinen bölgelerden bir tanesidir. Balıkesir ve Kütahya'da gerçekleştirilen yüzey araştırmaları sonucunda Alt ve Orta Paleolitik buluntu yerleri bilinmesine rağmen bunlar ayrıntılı olarak yayınlanmamışlardır.

2008 yılından itibaren Bursa'da gerçekleştirilen yüzey araştırmaları sonucunda, Belentepe'de Alt Paleolitik; Şahinkaya Mağarası, Gâvurevleri ve Görükle'de Orta Paleolitik buluntu toplulukları ortaya çıkarılmıştır.

Kütahya'daki Omartepe Sırtı, Balıkesir'deki Manyas-Kaynarca Orta Paleolitik buluntularıyla birlikte değerlendirildiklerinde Kocasu Havzası'nın özellikle Orta Paleolitik taş alet yapım gelenekleri hakında bölgesel bazı genellemelere ulaşmak mümkün olmaktadır. Havzanın yakınında yer alan Kanlıtaş Paleolitik buluntuları da buna katıldığında Kocasu Havzası Paleolitik buluntularının daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Havzada Alt Paleolitik ikiyüzeyli alet işleyimiyle belirlenir. Orta Paleolitik buluntu yerleri, genellikle eski nehir sekilerindeki çakılların işlendiği taş alet yapım atölyelerinden bilinmektedir. Orta Paleolitik buluntular içerisinde levallois tekniği kullanılarak yapılmış olanlar oldukça az miktardadır. Buluntuların çoğunluğu açıkhava atölyelerinden bilindiği için düzeltili aletler de yüksek oranlarda görülmez. Birden fazla üretim tekniğinin gözlendiği Omartepe Sırtı ve Kanlıtaş buluntuları haricinde, işleyimin temel karakteri basit yongalar elde edilmesine yöneliktir.

Çakmak köyünde döğen taşı yapımı

Jacques ve Louise Alpers Bordaz tarafından çekilmiş 1973 yılında Bursa-Harmancık'a bağlı Çakmak köyünde gerçekleştirilen döğen taşı üretimi ile ilgili video.

2009 yılında Bursa yüzey araştırması kapsamında Çakmak köyünü ziyaret ettiğimizde, artık kimsenin bu işi yapmadığını gördük. Ancak, köyde hâlâ döğen taşı yapımı için çakmaktaşının nasıl yongalanmış olduğunu bilenler vardı. Buradaki konuşmalarımızda, "yongalamak" fiili için Türkiye'nin son taş alet yapımcılarının "çelmek" fiilini kullandığını tespit etmiştik.

Sulukule'de arkeologun dozere direnişi

Habervesaire.com'un, İstanbul Sulukule'de dozeri durdurmak için İstanbul Arkeoloji Müzesi uzmanı Dr. Şeniz Atik'in verdiği mücadeleyi gösteren videosunu izlemenizi tavsiye ederiz.

http://www.habervesaire.com/haber/1877/

Kuzeybatı Türkiye'de Orta Paleolitik Çağ'la İlgili Yeni Keşifler *

Berkay Dinçer

Anadolu ve Trakya'nın Pleistosen arkeolojisiyle ilgili potansiyel zenginliği pek çok araştırmacı tarafından kabul edilse de, özellikle Anadolu ve Trakya'nın birbirleriyle birleştiği bölgelerde Paleolitik Çağ ile ilgili bilinenler çok azdır. Kuzeybatı Türkiye, kıtalar arasında bulunan konumu sayesinde etrafındaki bölgelerle ilgili araştırmalalar için de kilit bir role sahiptir. 2006 yılından itibaren sözü geçen bölgede tarafımızdan rastlantı sonucu ortaya çıkarılan dört yeni Alt/Orta Paleolitik Çağ buluntu yeri, Pleistosen'de taş alet teknolojisiyle ilgili bilgiler vermektedir.

Tekirdağ'ın Karansıllı köyünde bulunan Akçeşme, bölgede daha önceden bildiğimiz Yatak, Kuştepe ve Balıtepe adlı Alt Paleolitik Çağ buluntu yerleriyle yakın benzerlik göstermektedir. Trakya'nın iç kesimlerinde Alt Paleolitik Çağ buluntuları zenginken, Orta Paleolitik, şimdilik bilinmemektedir.

İstanbul’un batısında, Büyük Çekmece Gölü’ne yakın bir konumda bulunan Çakmaklı bir atölyedir. Hammadde olarak çakmaktaşının yanında kuvars ve kuvarsit kullanımı da mevcuttur. Trakya’dan bilinen Alt Paleolitik Çağ buluntu yerlerindekilere benzer satır/kıyıcı satırlardan oluşan buluntular ve Orta Paleolitik levallois işleyimine işaret eden buluntular mevcuttur.

Kütahya, Çavdarhisar’da bulunan Omartepe Sırtı, hammadde olarak çakmaktaşının kullanılmış olduğu, Orta Paleolitik Çağ’a ait bir taş alet yongalama atölyesidir. Burada Orta Paleolitik Çağ’a ait birbirinden farklı işleyimler mevcuttur. Bunlar, olasılıkla buradaki hammaddelerin uzunca bir süre boyunca, değişik insan grupları tarafından kullanılmış olduğuna işaret etmektedir.

Bursa’da bulunan bir başka buluntu yeri de Deneme Tarlası’dır. Burada, çevrede bulunan ufak boyutlu çakmaktaşları işlenmiştir. Bunların büyük kısmı Alt Paleolitik Çağ’a, Yarımburgaz benzeri bir işleyime işaret etmektedir. Ancak Orta Paleolitik’e ait levallois işleyimi de mevcuttur.

Bursa’da bulunan Şahinkaya Mağarası insanlara ait kültürel kalıntılar olan taş aletlerle ve bol miktarda fauna kalıntısının bulunduğu bir mağaradır. İlk gözlemler mağaranın Orta Paleolitik Çağ’da insanlarca kullanılmış olduğuna işaret etmektedir. Mağarada henüz bir toplama yapılmadığı için, buluntular yüzeyde bulunmuş üç adet taş aletten ibarettir. Bunlardan ikisi, yan kazıyıcıdır, bir tane de yaprak biçimli parça bulunmuştur.

Kuzeybatı Anadolu'da Paleolitik Çağ'la ilgili olarak Yarımburgaz Mağarası, kazılmış tek buluntu yeri olarak önemli bilgiler vermektedir. Buradaki Alt Paleolitik Çağ buluntuları içinde levallois işleyimi mevcut değildir. Levallois işleyimi İstanbul Boğazı çevresinden bilinen buluntu yerlerinden bilinmektedir. Yeni buluntular bölgenin Paleolitik Çağ teknolojilerinin arasındaki bölgesel ve kronolojik farklılıklara ışık tuttuğu açıktır.


* Bu metnin bir versiyonu, III. Ulusal Biyolojik Antropoloji Sempozyumu (27-28 Ekim 2008, Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Farabi Salonu, Sıhhiye-Ankara) özet bildiriler kitapçığında basılmıştır. Buradaki metinde bazı değişiklikler yapılmıştır.